Ảnh chân dung nhà văn Nguyễn Khắc Đàm
Nhà văn Nguyễn Khắc Đàm sinh ngày 15/2/1950, quê làng Thuỵ Mão, xã Mão Điền, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, nay là Tổ dân phố Thuỵ Mão, phường Mão Điền, tỉnh Bắc Ninh. Thời trẻ ông tham gia quân ngũ, chiến đấu ở chiến trường Quảng Nam. Năm 1974 ông được Quân đội giải quyết chế độ phục viên, về nhà vừa lao động sản xuất vừa ôn thi và đỗ vào Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2. Tốt nghiệp Đại học, ông về giảng dạy tại Trường Cao đẳng Sư phạm Ngô Gia Tự (Hà Bắc). Năm 1983, ông về giảng dạy tại Trường THPT Thuận Thành số 1. Năm 2008 ông được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nhà giáo Ưu tú và Huân chương Lao động hạng Ba.
Nhà văn Nguyễn Khắc Đàm bén duyên văn chương từ sớm. Khi ở chiến trường, chứng kiến đồng đội hy sinh, ông đã làm bài thơ "Khánh ơi” khóc bạn. Ông có nhiều thơ, bài bình thơ, tản văn in trên các báo, tạp chí. Ông dành nhiều tâm sức viết chân dung văn học in thành sách về các danh nhân như: Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Chí Minh… Năm 2022 cuốn "Cung thơ dưới đoá sen vàng” viết về thơ Hồ Chí Minh của ông được Giải Ba của Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam. Tiếp đó, ông được Giải Ba Giải thưởng Văn học nghệ thuật tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2017-2022 với chùm tác phẩm "Một góc nhìn”, "Nỗi niềm thơ lục bát”, "Cung thơ dưới đoá sen vàng”. Năm 2023 cuốn "Cuộc đời qua những trang văn” của ông tiếp tục được Giải Ba của Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam. Tháng 12/2025 ông được kết nạp vào Hội Nhà văn Việt Nam, chuyên ngành Lý luận phê bình.
Phạm Thuận Thành (giới thiệu)
Giới thiệu tác phẩm lý luận phê bình của nhà văn Nguyễn Khắc Đàm:
THƠ QUA "NHÀ” CỦA NHÀ THƠ VŨ QUẦN PHƯƠNG
Vũ Quần Phương đã tuổi ngoại bát tuần. Ở độ tuổi này, những biểu hiện tươi non, biếc rờn của thủa ban đầu có chiều hướng giảm đi, bù vào đó là những suy nghĩ thấu đáo về lẽ đời, cuộc sống. Cái đích cuối cùng của con người là gia đình. Nơi ta bắt đầu cất lên tiếng khóc chào đời cho đến khi rời cõi thực vẫn là gia đình. Bất luận trong mọi hoàn cảnh, gia đình vẫn là nơi con người hướng tới. Vũ Quần Phương đã chọn gia đình là điểm tựa vững chắc của tứ thơ. Bắt đầu tưởng như chuyện riêng tư:
Tán tỉnh thế nào mà cô ấy đến
(Khách hóa chủ nhà, Vũ Quần Phương)
Đúng là chuyện riêng tư chẳng thấy mình xáu hổ. Thì đã sao! Đọc tiếp mới vỡ lẽ:
ngồi chơi một lúc năm mươi năm
và còn ngồi tiếp
(Khách hóa chủ nhà, Vũ Quần Phương)
Đến đây mọi chuyện đã tường minh. Cô ấy không phải người xa lạ. Người đã gắn bó ăn đời ở kiếp, vì năm mươi năm và còn ngồi tiếp. Chuyện tưởng như đùa một chút cho vui nhưng cảm động lắm:
chia nhau niềm vui chia nước mắt
lặn lội xứ người thương con nhớ nước
bát cơm sớm mai
khuya đêm chén thuốc
người cùng ta mải miết tháng năm dài
(Khách hóa chủ nhà, Vũ Quần Phương)
Thơ như kể, giãi bày nỗi lòng mình. Vợ chồng sớm tối niềm vui cùng hưởng, chia nhau nỗi buồn, kể cả lúc lặn lội xứ người, cá chuối đắm đuối vì con mà vẫn nao nao thương nhà nhớ nước. Bản chất của người Việt có tự ngàn xưa. Vợ chồng, trẻ yêu thương nhau, già chăm sóc tận tình chu đáo. Thơ nói về mình mà muốn có ở muôn người. Thơ nặng tình yêu thương, nặng tình chia sẻ. Yêu thương người bạn đời, nhà thơ ngẫm nhìn cuộc sống xung quanh:
bàn tay chưa nghỉ ngơi
đã trên đầu tóc bạc
chén nước trà đang nghi ngút khói
tay tôi nâng chén nước mời em
chén nước chừng chưa nguội
em chừng vừa nhấp môi
mà sông đã bồi
đã bà ru cháu
bãi hóa đồng dâu
chỗ ta qua sông đã nên cầu
em vẫn dáng ngồi tảo tần thuở ấy
(Khách hóa chủ nhà, Vũ Quần Phương)
Tranh của họa sĩ Hoàng Nguyên Thạch
Thời gian trôi in trên mái tóc bạc, đánh dấu bao sự thay đổi trên đời. Những nhịp cầu bắc qua sông thay cho những chuyến đò ngang thường qua lại. Em đã thành bà ru cháu. Ta cảm ơn thời gian nhưng cũng ngậm ngùi trước sự ngắn ngủi của kiếp người. Ông bà nâng chén nước mời nhau, hình ảnh in đậm trong tâm trí người đọc. Đâu đây còn vẳng vẳng câu thơ Tú Mỡ:
Nâng chén trà chén nước mời nhau
Bây giờ chẳng thấy bà đâu
Quả cau tươi lá trầu vàng ai xơi
(Tú Mỡ khóc người vợ hiền)
Thơ không hề có gianh giới trước sau. Bản chất của nhân loại, của con người là một. Bài thơ kết thúc tự nhiên:
khách hóa chủ nhà
em hóa đời tôi
(Khách hóa chủ nhà, Vũ Quần Phương)
Hai tiếng hóa tưởng tạo ra bất ngờ, nhưng không bất ngờ chút nào. Nó góp phần đẩy tư tưởng bài thơ lên một tầm cao. Vợ chồng tuy hai mà một. Cả hai là trụ cột trong gia đình. Ngoài mối quan hệ vợ chồng, ta còn nhắc tới mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái. Lời của bố chồng nói với con dâu:
bố mẹ trao con tài sản của cuộc đời bố mẹ
đứa con trai lòng mẹ nâng niu
ước vọng bố những đêm thầm lặng lẽ
của dành dụm một đời bố mẹ đã trao con
(Thơ tặng con dâu, Vũ Quần Phương)
Bố chồng nói với con dâu không phải những lời lẽ theo truyền thống của một gia phong, gìn giữ đạo lí ở đời. Lời lẽ không một chút dăn dạy cách ăn ở đối đáp với mọi người khi con dâu mới về nhưng nó thiêng liêng hơn, thực chất hơn. Con cái là tài sản của bố mẹ. Những ông bố bà mẹ đọc câu thơ Vũ Quần Phương hãy xem lại mình đối với con cái. Vì con cái của mình là của dành dụm một đời. Chẳng ai cho mình cả. Con dâu đón nhận tài sản phải suy nghĩ và làm như thế nào để bảo vệ khi bố mẹ chồng đã trao. Việc này dành riêng cho những người vợ ở đời. Thơ nói với một người mà động tới muôn người. Cái việc hệ trọng nhất đã nói xong, lời người bố chồng chân thành trong từng câu chữ:
con thành tháng ngày vui cho tuổi già bố mẹ
thành tiếng ru cho bố được làm ông
thành tiếng khóc trẻ thơ cho bà bồng bế
căn nhà vui như lúa chín trên đồng
(Thơ tặng con dâu, Vũ Quần Phương)
Không có niềm vui nào hơn của ông bố bà mẹ là lo tròn gia thất cho con cái mình. Trai dựng vợ, gái gả chồng. Niềm vui được nhân lên khi trong nhà có tiếng khóc trẻ thơ, tiếng ru của người mẹ, người bà. Hạnh phúc gia đình còn có gì hơn thế. Nó hơn cả bạc vàng, tiền của. Sự so sánh rất cụ thể. Lúa chín trên đồng là thành quả của người nông dân sau bao ngày vất vả một nắng hai sương. Niềm vui ấy cùng bản chất với một gia đình có ông, bà, cha, mẹ, con cái sum vầy. Những câu thơ viết từ đời sống lại trở về với đời sống. Nó làm cho mọi thành viên trong gia đình gắn bó với nhau hơn. Sau cùng, Vũ Quần Phương hạ bút:
bố mẹ ăn bát cơm do tay con nấu
áo bố mẹ mặc trên người do con tìm mua
bố mẹ chẳng sinh con nhưng con thành giọt máu
nuôi trái tim của bố mẹ bây giờ
(Thơ tặng con dâu, Vũ Quần Phương)
Chẳng hề có chút lấy quyền của bậc làm cha, làm mẹ mà hạch sách, bắt buộc. Ơn con dâu đã chăm sóc bố mẹ bằng cơm ăn, nước uống, áo mặc trên người. Người con dâu thật hiếu thảo. Mặt khác, cũng đừng lấy chuyện sinh thành mà coi con dâu như khác máu tanh lòng. Chẳng có sự phân biệt "Con gái là con người ta / Con dâu mới thật mẹ cha mua về". Thơ Vũ Quần Phương nhẹ nhàng mà thấm sâu đaọ lí ở đời. Ông cũng muốn truyền cho cháu đức tôn của mình:
rồi ông sẽ bàn giao cho cháu
bàn giao gió heo may
bàn giao góc phố
có mùi ngô nướng bay
ông bàn giao tháng Giêng hương bưởi
cỏ mùa xuân xanh dưới chân giày
bàn giao những mặt người đẫm nắng
đẫm yêu thương trên trái đất này
(Bàn giao, Vũ Quần Phương)
Không phải bàn giao đất ở, tài sản của nả. . . ông bàn giao cho cháu mình hương vị của đất trời, của nơi mình sinh sống. Một thông điệp gửi đi cho thế hệ trẻ hôm nay và mai sau hãy biết gắn bó yêu thương cội nguồn của mình – Quê hương. Nhà thơ muốn giãi bày, trả lời câu hỏi Quê hương là gì hả mẹ / Mà sao cô bảo phải yêu. Đất nước, quê hương mình đẹp lắm, có những con người cần cù, chịu thương chịu khó. Những con người sống nặng tình, nặng nghĩa, thủy chung , tha thiết với hòa bình. Ông bàn giao cả nhân cách của con người:
ông chỉ bàn giao một chút buồn
ngậm ngùi một chút chút cô đơn
câu thơ vững gót làm người ấy
ông cũng bàn giao cho cháu luôn
(Bàn giao, Vũ Quần Phương)
Con người sống phải nhạy cảm, biết vui đúng lúc, buồn riêng của mình. Buồn chỉ là một chút chút thôi. Tuổi trẻ đừng quên điều này Câu thơ vững gót làm người ấy. Phải biết cắn răng mà chịu thiệt thòi, vững vàng để làm người có ích, tuổi trẻ ơi! Đừng quên!. Thơ nói với người thân mà như giãi bày với tất cả.
Nguyễn Khắc Đàm
